Кәмелетке толмаған балалардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау Қазақстан Республикасының мемлекеттік құқықтық саясатының маңызды бағыттарының бірі болып табылады. Бұл ретте алимент өндіру туралы сот актілерінің уақтылы әрі тиісінше орындалуы ерекше маңызға ие. Себебі баланың материалдық қамтамасыз етілуі, заңды құқықтарының сақталуы және жан-жақты дамуына қажетті жағдайлардың жасалуы осыған тікелей байланысты.
Алименттік міндеттемелер – ата-аналар арасындағы жай ғана қаржылық қатынас емес, заңмен белгіленген кәмелетке толмаған баланы қажеттіліктерімен қамтамасыз ету міндеті. Баланың тамақтануы, киім-кешегі, білімі, медициналық көмегі және лайықты тұрмыс жағдайы тұрақты материалдық қолдауды қажет етеді.
Алайда іс жүзінде алимент өндіру туралы сот шешімдерін орындау барысында түрлі қиындықтар жиі кездеседі. Олардың қатарында борышкердің ресми түрде жұмыс істемеуі, нақты табысын жасыруы, қосымша табыс көздерінің болуы, сондай-ақ сот жүктеген міндеттемелерді ұзақ уақыт бойы орындаудан жалтаруы бар.
Бұл бағыттағы жұмыстың нақты мысалы ретінде Шымкент қаласының атқарушылық округіндегі жеке сот орындаушысы Динара Халмурзаеваның өндірісінде болған кәмелетке толмаған балаларды асырауға арналған алиментті борышкердің барлық табысы мен өзге де кірістерінің 1/3 бөлігі мөлшерінде ай сайын өндіру туралы атқарушылық іс жүргізуді атап өтуге болады.
«АЛИМЕНТ ӨНДІРУ ТУРАЛЫ СОТ АКТІЛЕРІН ОРЫНДАУ – БІЗДІҢ ҚЫЗМЕТІМІЗДЕГІ ӘЛЕУМЕТТІК МАҢЫЗЫ ЕҢ ЖОҒАРЫ БАҒЫТТАРДЫҢ БІРІ. ӘРБІР ОСЫНДАЙ АТҚАРУШЫЛЫҚ ІС ЖҮРГІЗУДІҢ АРТЫНДА БІР БАЛАНЫҢ ТАҒДЫРЫ, ОНЫҢ ҚАЖЕТТІЛІКТЕРІ МЕН ЛАЙЫҚТЫ ДӘРЕЖЕДЕ ҚАМТАМАСЫЗ ЕТІЛУГЕ ДЕГЕН ҚҰҚЫҒЫ ТҰР. СОНДЫҚТАН БІЗ ҮШІН АТҚАРУШЫЛЫҚ ІС ЖҮРГІЗУДІ ЖАЙ ҒАНА РӘСІМДІ ТҮРДЕ ЖҮРГІЗУ ЕМЕС, НАҚТЫ НӘТИЖЕГЕ ҚОЛ ЖЕТКІЗУ ҮШІН ЗАҢДА КӨЗДЕЛГЕН БАРЛЫҚ ШАРАНЫ ҚАБЫЛДАУ ӨТЕ МАҢЫЗДЫ», – ДЕЙДІ ДИНАРА ХАЛМУРЗАЕВА.
Борышкердің нақты материалдық жағдайын анықтау
Атқарушылық іс жүргізу шеңберінде жеке сот орындаушысы борышкердің нақты материалдық жағдайын анықтауға, оның табыс көздерін анықтап, сот актісінің орындалуын қамтамасыз етуге бағытталған заңнамада көзделген атқарушылық әрекеттер кешенін жүзеге асырды.
Алимент бойынша берешек мөлшерін айқындау кезінде есеп орташа айлық жалақы негізінде жүргізілді. Сонымен қатар атқарушылық әрекеттер барысында борышкердің қосымша табыс көздері, оның ішінде жеке кәсіпкер болып табылатын борышкерге тиесілі жылжымайтын мүлік объектісін жалға беруден түсетін кірістері анықталды.
Алименттік міндеттемелерді орындау кезінде қосымша табыс көздерін анықтаудың маңызы зор. Өйткені мұндай жағдайларда борышкердің ресми жалақысын ғана емес, алимент мөлшерін айқындау кезінде ескерілуі мүмкін өзге де заңдық маңызы бар мән-жайларды анықтау қажет.
«ОСЫ АТҚАРУШЫЛЫҚ ІС ЖҮРГІЗУ БАРЫСЫНДА БОРЫШКЕРДІҢ НАҚТЫ МАТЕРИАЛДЫҚ ЖАҒДАЙЫН АНЫҚТАУҒА ЕРЕКШЕ НАЗАР АУДАРЫЛДЫ. ОНЫҢ ТАБЫСТАРЫ ТУРАЛЫ ҚОЛДА БАР МӘЛІМЕТТЕР ЗЕРДЕЛЕНІП, ҚАЖЕТТІ ЕСЕПТЕУЛЕР ЖҮРГІЗІЛДІ ЖӘНЕ ҚОСЫМША КІРІС КӨЗДЕРІ АНЫҚТАЛДЫ. МҰНДАЙ ЖАҒДАЙЛАРДА ЗАҢДЫҚ МАҢЫЗЫ БАР БАРЛЫҚ МӘН-ЖАЙДЫ ЕСКЕРУ МАҢЫЗДЫ. ӨЙТКЕНІ АЛИМЕНТ БОЙЫНША БЕРЕШЕКТІҢ ДҰРЫС АЙҚЫНДАЛУЫ АҚПАРАТТЫҢ ТОЛЫҚТЫҒЫ МЕН ДҰРЫСТЫҒЫНА ТІКЕЛЕЙ БАЙЛАНЫСТЫ», – ДЕП ТҮСІНДІРЕДІ ЖЕКЕ СОТ ОРЫНДАУШЫСЫ.
Анықталған мән-жайлар мен табыс көздерін ескере отырып, алимент бойынша берешектің жалпы сомасы шамамен 10 миллион теңгені құрады.
Мұндай сома кәмелетке толмаған баланың алдындағы орындалмаған міндеттемелер көлемінің едәуір екенін көрсетеді. Бұл ретте берешек мөлшерін айқындау ерекше мұқияттылықты талап етеді, өйткені есептеулер құжаттармен расталған мәліметтерге негізделіп, қолданыстағы заңнама талаптарына сәйкес жүргізілуі тиіс.
Атқарушылық әрекеттердің заңдылығы сот актілерімен расталды
Жүргізілген есептеулер мен жеке сот орындаушысы әрекеттерінің заңдылығы атқарушылық іс жүргізу материалдарымен, сондай-ақ сот талқылауының нәтижесінде шығарылған тиісті сот актілерімен расталғанын атап өткен жөн.
Бұл қабылданған шаралардың құжат жүзінде расталған мәліметтерге негізделгенін және қолданыстағы заңнама аясында жүзеге асырылғанын көрсетеді.
Заңдылық – атқарушылық іс жүргізудің негізгі қағидаттарының бірі. Сот орындаушысының әрбір әрекеті тиісті құқықтық негізге ие болуы, ал қабылданатын шешімдер негізделген әрі қажетті құжаттармен расталған болуы тиіс.
«БЕРЕШЕКТІҢ ШАМАМЕН 10 МИЛЛИОН ТЕҢГЕНІ ҚҰРАУЫ ҚАЛЫПТАСҚАН ЖАҒДАЙДЫҢ КҮРДЕЛІЛІГІН КӨРСЕТЕДІ. СОНЫМЕН ҚАТАР ӘРБІР ЕСЕПТЕУ ҚҰЖАТТАРМЕН НЕГІЗДЕЛІП, ЗАҢНАМА ТАЛАПТАРЫНА СӘЙКЕС БОЛУЫ ҚАЖЕТ. МЕН ҮШІН ҚАБЫЛДАНҒАН ӘРБІР ШЕШІМНІҢ ЗАҢДЫ, ДӘЙЕКТІ НЕГІЗДЕЛГЕН ЖӘНЕ СОТ ТЕКСЕРУІНЕН ӨТЕ АЛАТЫН БОЛУЫ МАҢЫЗДЫ», – ДЕП АТАЛАП ӨТЕДІ ДИНАРА ХАЛМУРЗАЕВА.
Татуласу келісімі: берешектен нақты міндеттемелерге дейін
Кейіннен атқарушылық іс жүргізу барысында тараптар татуласу келісіміне келді. Оның талаптарына сәйкес борышкер ай сайын 150 000 теңге мөлшерінде алимент төлеуге, сондай-ақ балаларды маусымдық киім-кешекпен қосымша қамтамасыз етуге міндеттенді.
Осылайша тараптар кәмелетке толмаған баланы алдағы уақытта материалдық қамтамасыз етудің нақты тәртібін айқындап, тұрақты ақшалай төлемдермен қатар баланың күнделікті қажеттіліктерін өтеуге бағытталған қосымша көмекті де қарастырды.
Мұндай уағдаластыққа қол жеткізудің практикалық маңызы зор. Тұрақты төлемдер кәмелетке толмаған баланың материалдық жағдайының белгілі бір деңгейде тұрақты болуына мүмкіндік берсе, қосымша міндеттемелер оның маусымдық қажеттіліктерін қамтамасыз етуге бағытталған.
Сонымен қатар татуласу келісімі заңнама талаптарына сәйкес келіп, кәмелетке толмаған баланың құқықтары мен заңды мүдделерін бұзбауы тиіс.
«ЕҢ МАҢЫЗДЫСЫ – ТАРАПТАРДЫҢ БАЛАНЫ ОДАН ӘРІ ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ МӘСЕЛЕСІ БОЙЫНША ӨЗАРА КЕЛІСІМГЕ КЕЛУІ. АЙ САЙЫН 150 МЫҢ ТЕҢГЕ ТӨЛЕУ, СОНДАЙ-АҚ КӘМЕЛЕТКЕ ТОЛМАҒАН БАЛАНЫ МАУСЫМДЫҚ КИІМ-КЕШЕКПЕН ҚОСЫМША ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ МІНДЕТТЕМЕСІ НАҚТЫ МАТЕРИАЛДЫҚ ҚОЛДАУ ШАРАЛАРЫН ҚАРАСТЫРУҒА МҮМКІНДІК БЕРЕДІ. ӨЙТКЕНІ БАЛАҒА БІР РЕТТІК КӨМЕК ЕМЕС, КҮНДЕЛІКТІ ҚАЖЕТТІЛІКТЕРІН ТҰРАҚТЫ ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ ҚАЖЕТ», – ДЕП АТАП ӨТЕДІ ЖЕКЕ СОТ ОРЫНДАУШЫСЫ.
Баланың мүддесі әрдайым бірінші орында болуы тиіс
Бұл нәтиженің заңдық қана емес, әлеуметтік маңызы да зор. Өйткені алимент өндіру жөніндегі әрбір атқарушылық іс жүргізудің артында баланың тағдыры, күнделікті қажеттіліктері, қажетті тамақпен, киіммен, біліммен қамтамасыз етілуі және дамуына қолайлы жағдайларда өмір сүру мүмкіндігі тұр.
Көп жағдайда кәмелетке толмаған баламен бірге тұратын ата-ананың бірі оны асырауға байланысты негізгі қаржылық жүктемені көтереді. Екінші ата-ананың тарапынан тұрақты материалдық қолдау болмаған жағдайда бұл жүктеме едәуір арта түседі.
Сондықтан алименттік міндеттемелердің уақтылы орындалуы отбасы мен балалық шақты әлеуметтік қорғаудың маңызды тетігі болып табылады.
«ӨЗ ЖҰМЫСЫМДА МЕН ӘРДАЙЫМ КӘМЕЛЕТКЕ ТОЛМАҒАН БАЛАНЫҢ МҮДДЕСІ БАСТЫ НАЗАРДА БОЛУЫ КЕРЕК ДЕГЕН ҰСТАНЫМДЫ БАСШЫЛЫҚҚА АЛАМЫН. АТА-АНАЛАР АРАСЫНДАҒЫ КЕЛІСПЕУШІЛІКТЕР, ҚАРЖЫЛЫҚ ДАУЛАР ЖӘНЕ ӨЗГЕ ДЕ МӘН-ЖАЙЛАР БАЛА ҚҰҚЫҚТАРЫНЫҢ БҰЗЫЛУЫНА СЕБЕП БОЛМАУЫ ТИІС. БАЛАНЫ АСЫРАУ МІНДЕТІ ЗАҢМЕН БЕКІТІЛГЕН ЖӘНЕ АТА-АНАЛАРДЫҢ ӨЗАРА ЖЕКЕ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСЫНА ҚАРАМАСТАН ОРЫНДАЛУЫ ҚАЖЕТ», – ДЕЙДІ ДИНАРА ХАЛМУРЗАЕВА.
Жеке сот орындаушысының кәсіби жауапкершілігі
Қарастырылып отырған жағдай сот орындаушысы жұмысының жүйелілігі, қағидаттылығы және кәсіби тәсілінің қаншалықты маңызды екенін айқын көрсетеді.
Борышкердің барлық ықтимал табыс көздерін анықтау, берешек мөлшерін объективті есептеу, қабылданған шаралардың заңдылығын тексеру және заңда көзделген мәжбүрлеп орындату тетіктерін қолдану атқарушылық іс жүргізуді формалды түрде жүргізумен шектелмей, нақты нәтижеге қол жеткізуге мүмкіндік береді.
Сонымен қатар сот орындаушысының қызметі заңмен берілген өкілеттіктер шегінен шықпауы тиіс екенін атап өткен жөн. Әрбір атқарушылық әрекеттің, әрбір есептеудің және қабылданатын шараның құқықтық негізі болуы әрі тиісті құжаттармен расталуы қажет.
«ЖЕКЕ СОТ ОРЫНДАУШЫСЫНЫҢ ҚЫЗМЕТІ ЗАҢНАМАНЫ БІЛУМЕН ҒАНА ШЕКТЕЛМЕЙДІ, ОЛ ҮЛКЕН ЖАУАПКЕРШІЛІКТІ ДЕ ТАЛАП ЕТЕДІ. ІС МАТЕРИАЛДАРЫН МҰҚИЯТ ЗЕРДЕЛЕП, АҚПАРАТТЫ ТЕКСЕРУ, БОРЫШКЕРДІҢ МҮЛІКТІК ЖАҒДАЙЫН АНЫҚТАУ ЖӘНЕ СОНЫМЕН ҚАТАР АТҚАРУШЫЛЫҚ ІС ЖҮРГІЗУГЕ ҚАТЫСУШЫЛАРДЫҢ БАРЛЫҒЫНЫҢ ҚҰҚЫҚТАРЫН ҚАТАҢ САҚТАУ ҚАЖЕТ», – ДЕП АТАЛАП ӨТЕДІ ХАЛМУРЗАЕВА.
Атқарушылық іс жүргізудің тиімділігі тек жасалған процестік әрекеттердің санымен ғана емес, ең алдымен сот актісінің нақты орындалуымен бағаланады. Сондықтан кешенді тәсіл, анықталған мән-жайларға уақтылы ден қою және заңнамада көзделген барлық тетіктерді пайдалану ерекше маңызға ие.
«МЕН ҮШІН ЖҰМЫС ТИІМДІЛІГІНІҢ КӨРСЕТКІШІ – ЖАСАЛҒАН АТҚАРУШЫЛЫҚ ӘРЕКЕТТЕРДІҢ НЕМЕСЕ ШЫҒАРЫЛҒАН ҚАУЛЫЛАРДЫҢ САНЫ ҒАНА ЕМЕС. ЕҢ БАСТЫСЫ – СОТ АКТІСІНІҢ ІС ЖҮЗІНДЕ ОРЫНДАЛУЫ ЖӘНЕ БАЛАНЫҢ ӨЗІН АСЫРАУҒА, ТӘРБИЕЛЕУГЕ ЖӘНЕ ДАМЫТУҒА ҚАЖЕТТІ ҚАРАЖАТТЫ УАҚТЫЛЫ АЛУЫ. МАМАНДЫҒЫМЫЗДЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК МАҢЫЗЫ ДӘЛ ОСЫНДА», – ДЕП АТАП ӨТЕДІ ЖЕКЕ СОТ ОРЫНДАУШЫСЫ.
Балалық шақты қорғау ересектердің жауапкершілігінен басталады
Бұл атқарушылық іс жүргізудің тарихы кәмелетке толмағандардың құқықтарын қорғау үшін заңнамалық кепілдіктермен қатар құқықтық қатынастарға қатысушылардың барлығы өздеріне заңмен жүктелген міндеттерді адал орындауы қажет екенін көрсетеді.
Борышкердің қосымша табыс көздерін анықтау, шамамен 10 миллион теңге көлеміндегі берешекті айқындау, қабылданған шаралардың заңдылығының сот тәртібімен расталуы және кейіннен баланы ай сайын 150 000 теңге мөлшерінде асырау, сондай-ақ маусымдық киім-кешекпен қосымша қамтамасыз ету жөнінде уағдаластыққа қол жеткізу – мұның барлығы алимент өндіру туралы сот актілерін орындау жұмысының практикалық маңызын көрсетеді.
Атқарушылық іс жүргізудің басты мақсаты – сот шешімінің қағаз жүзінде орындалуына ғана қол жеткізу емес, баланың лайықты деңгейде асыралуға деген құқығының іс жүзінде сақталуын қамтамасыз ету.
«АЛИМЕНТ ӨНДІРУГЕ ҚАТЫСТЫ ӘРБІР ІСТІҢ АРТЫНДА БАЛАНЫҢ ТАҒДЫРЫ, ОНЫҢ БҮГІНІ МЕН БОЛАШАҒЫ ТҰР. СОНДЫҚТАН БІЗДІҢ БАСТЫ МІНДЕТІМІЗ – КӘМЕЛЕТКЕ ТОЛМАҒАН БАЛАЛАРДЫҢ ҚҰҚЫҚТАРЫ ҚАҒАЗ ЖҮЗІНДЕ ҒАНА ҚАЛМАЙ, ІС ЖҮЗІНДЕ ҚОРҒАЛУЫ ҮШІН ЗАҢДА КӨЗДЕЛГЕН БАРЛЫҚ ШАРАНЫ ҚАБЫЛДАУ. ӨЙТКЕНІ БАЛАНЫ УАҚТЫЛЫ ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ – ТЕК ҚҰҚЫҚТЫҚ МІНДЕТТІ ОРЫНДАУ ҒАНА ЕМЕС, СОНЫМЕН ҚАТАР АТА-АНАНЫҢ ӨЗ БАЛАЛАРЫ АЛДЫНДАҒЫ ЖАУАПКЕРШІЛІГІ», – ДЕП ҚОРЫТЫНДЫЛАЙДЫ ДИНАРА ХАЛМУРЗАЕВА.
Кәмелетке толмағандардың мүдделерін қорғау – мемлекет, қоғам және ата-аналарға ортақ жауапкершілік. Ал алимент өндіру туралы сот шешімдерінің тиісінше орындалуы баланың құқықтарын қамтамасыз етудің, сот төрелігіне деген сенімді нығайтудың және қоғамда құқықтық мәдениетті қалыптастырудың маңызды шарттарының бірі болып табылады.